Fragment wykładu dla studentów menellogii prof. Agnieszki Szuster-Ciesielskiej.
Stan zapalny to jeden z najważniejszych mechanizmów obronnych organizmu.
Choć często kojarzy się z bólem, obrzękiem czy gorączką, w istocie jest to złożony proces naprawczy, którego celem jest usunięcie przyczyny uszkodzenia i odbudowa tkanek.
🧠 Czym jest odczyn zapalny?
Odczyn zapalny to reakcja organizmu – lokalna lub ogólnoustrojowa – na czynnik uszkadzający struktury tkankowe lub narządowe.
W jej przebiegu aktywowane są komórki układu odpornościowego, które współdziałają z naczyniami krwionośnymi, aby:
- zlokalizować źródło problemu,
- zneutralizować zagrożenie,
- zainicjować proces gojenia.
W zależności od przyczyny i czasu trwania, stan zapalny może mieć charakter:
- ostry – krótki, intensywny, skierowany przeciw aktualnemu uszkodzeniu,
- przewlekły – utrzymujący się długo, spowodowany ciągłą obecnością czynnika drażniącego lub błędną reakcją odpornościową.
⚡ Co może wywołać stan zapalny?
Do czynników zapalnych należą:
🔹 Czynniki fizyczne:
- urazy mechaniczne,
- promieniowanie jonizujące,
- pole magnetyczne,
- fale ultradźwiękowe,
- oparzenia słoneczne.
🔹 Czynniki chemiczne:
- działanie kwasów,
- działanie zasad.
🔹 Czynniki biologiczne:
- bakterie,
- wirusy,
- grzyby,
- pierwotniaki,
- toksyny (egzo- i endotoksyny wydzielane przez drobnoustroje).
🧩 Etapy reakcji zapalnej
Proces zapalny przebiega wieloetapowo i angażuje liczne komórki oraz mediatory chemiczne.
Prześledźmy go krok po kroku.
1️⃣ Pierwsza reakcja komórkowa – alarm i aktywacja
Po wniknięciu patogenu (np. bakterii) pierwsze reagują komórki odpornościowe obecne w miejscu infekcji:
- Makrofagi – rozpoznają drobnoustroje, fagocytują je i wydzielają cytokiny, które:
- zwiększają przepuszczalność naczyń,
- pobudzają wątrobę do produkcji białek ostrej fazy (np. CRP),
- przyciągają neutrofile z krwi do miejsca infekcji.
- Komórki tuczne – uwalniają histaminę, prostaglandyny i leukotrieny, które:
- rozszerzają naczynia krwionośne,
- spowalniają przepływ krwi,
- zwiększają przepuszczalność naczyń włosowatych, co ułatwia napływ leukocytów.
- Komórki dendrytyczne – wychwytują fragmenty patogenu i przenoszą je do węzłów chłonnych,
gdzie aktywują limfocyty T pomocnicze, rozpoczynając rozwój odpowiedzi swoistej (np. produkcji przeciwciał).
2️⃣ Reakcja naczyniowa – otwarcie „dróg do walki”
Pod wpływem mediatorów zapalnych:
- naczynia krwionośne rozszerzają się,
- ich przepuszczalność rośnie, co prowadzi do obrzęku,
- na komórkach śródbłonka pojawiają się adhezyny – cząsteczki umożliwiające leukocytom „przyczepienie się” i przeniknięcie przez ścianę naczynia.
To moment, gdy obrzęk i zaczerwienienie stają się widoczne gołym okiem – to oznaka, że układ odpornościowy działa.
3️⃣ Druga reakcja komórkowa – walka i naprawa
Do miejsca zapalenia napływają:
- neutrofile,
- limfocyty,
- eozynofile.
Ich zadaniem jest zniszczenie czynników chorobotwórczych, usunięcie martwych komórek oraz rozpoczęcie procesów regeneracyjnych – oczyszczanie, odbudowa i bliznowacenie tkanek.
4️⃣ Wygaszenie reakcji zapalnej – powrót do równowagi
Po usunięciu czynnika wywołującego stan zapalny:
- ustaje produkcja mediatorów zapalnych,
- makrofagi wydzielają cytokiny przeciwzapalne (np. TGF-β, IL-10), które
hamują aktywność leukocytów i kończą reakcję.
To etap przywracania homeostazy, czyli wewnętrznej równowagi organizmu.
🌿 Korzyści i zagrożenia stanu zapalnego
Krótki, prawidłowo przebiegający stan zapalny jest niezbędny dla zdrowia –
usuwa szkodliwe czynniki, oczyszcza uszkodzone tkanki i zapoczątkowuje proces gojenia.
Jednak przewlekły stan zapalny może stać się źródłem chorób –
uszkadza zdrowe tkanki, powoduje stres oksydacyjny i prowadzi do patologii, takich jak choroby autoimmunologiczne czy miażdżyca.
Stan zapalny to skomplikowany, ale precyzyjnie zaprogramowany mechanizm obronny.
Choć często postrzegany negatywnie, w rzeczywistości stanowi kluczowy element zdrowia – pod warunkiem, że jego przebieg jest kontrolowany i krótkotrwały.
📚 Na podstawie wykładów z immunologii dla studentów mikrobiologii.